Series Tâm lý học: Hành trình đi tìm lời giải cho chính con người

Mở đầu chuỗi series Tâm lí học

Tại sao chúng ta lại trở thành con người như hiện tại? Tại sao trước cùng một sự việc, có người bình tĩnh trong khi người khác lại sợ hãi? Tại sao có những điều chúng ta biết rõ là không tốt nhưng vẫn tiếp tục làm? Tại sao một trải nghiệm xảy ra từ rất lâu trong quá khứ đôi khi vẫn có thể ảnh hưởng đến cách chúng ta yêu thương, làm việc, lựa chọn và nhìn nhận bản thân ở hiện tại? Đó là những câu hỏi tưởng chừng rất quen thuộc, bởi chúng xuất hiện trong cuộc sống của tất cả chúng ta. Tuy nhiên, để tìm được câu trả lời một cách có hệ thống, con người đã phải mất hàng thế kỷ quan sát, tranh luận, xây dựng giả thuyết và tiến hành nghiên cứu. Từ những suy tư triết học về tâm trí và bản chất con người, dần dần hình thành một lĩnh vực nghiên cứu riêng biệt mà ngày nay chúng ta gọi là tâm lý học.

Theo cách hiểu phổ biến, tâm lý học là ngành khoa học nghiên cứu tâm trí và hành vi của con người. Nhưng chỉ một câu định nghĩa như vậy vẫn chưa thể nói hết được phạm vi của nó. Tâm lý học không chỉ nghiên cứu cảm xúc hay những vấn đề liên quan đến sức khỏe tinh thần. Nó tìm hiểu cách chúng ta nhận thức thế giới, cách chúng ta hình thành ký ức, học tập, suy nghĩ, ra quyết định, hình thành tính cách, xây dựng các mối quan hệ, phản ứng trước stress, thích nghi với môi trường và thay đổi trong suốt cuộc đời. Điều thú vị là tâm trí con người không phải là một thứ có thể dễ dàng quan sát trực tiếp. Chúng ta có thể nhìn thấy một người đang cười, khóc, bỏ chạy, nói chuyện hoặc im lặng, nhưng không thể đơn giản nhìn vào họ và biết chính xác điều gì đang diễn ra bên trong. Chính khoảng cách giữa những gì có thể quan sát và những gì diễn ra bên trong con người đã tạo ra một trong những thách thức lớn nhất của tâm lý học. Và cũng từ đây xuất hiện một câu hỏi quan trọng: nếu con người phức tạp đến như vậy, chúng ta phải nghiên cứu họ bằng cách nào? Câu trả lời trong lịch sử tâm lý học không chỉ có một. Đó là lý do tâm lý học hình thành rất nhiều trường phái và cách tiếp cận khác nhau. Mỗi trường phái giống như một chiếc kính với một cách nhìn riêng. Khi đeo chiếc kính này, chúng ta nhìn thấy một khía cạnh của con người. Khi thay sang chiếc kính khác, một khía cạnh khác lại xuất hiện.

Có những nhà nghiên cứu cho rằng muốn hiểu con người phải tìm hiểu cấu trúc của ý thức. Từ đó hình thành cấu trúc luận, một trong những nỗ lực đầu tiên nhằm đưa việc nghiên cứu tâm trí vào một khuôn khổ khoa học có hệ thống. Thay vì chỉ suy nghĩ về tâm trí theo cách triết học, các nhà nghiên cứu bắt đầu đặt câu hỏi liệu trải nghiệm ý thức có thể được phân tích thành những thành phần cơ bản hay không. Nhưng nếu biết tâm trí được cấu tạo từ những thành phần nào thì vẫn chưa đủ. Một câu hỏi khác xuất hiện: những quá trình tâm lý đó tồn tại để làm gì? Từ đây, chức năng luận quan tâm nhiều hơn đến vai trò của tâm trí và hành vi trong việc giúp con người thích nghi với môi trường. Khả năng ghi nhớ, học hỏi, sợ hãi, hợp tác hay tìm kiếm sự an toàn có thể không phải là những hiện tượng ngẫu nhiên, mà có thể đóng một vai trò nhất định trong quá trình con người tồn tại và thích nghi. Sau đó, một cuộc cách mạng tư tưởng lớn xuất hiện với phân tâm học của Sigmund Freud. Freud đưa ra một ý tưởng có ảnh hưởng sâu rộng đến văn hóa hiện đại: con người không hoàn toàn hiểu chính mình. Những gì chúng ta ý thức được có thể chỉ là một phần của đời sống tâm lý, trong khi những ham muốn, xung đột, ký ức và động lực nằm ngoài ý thức vẫn có thể tác động đến hành vi. Từ góc nhìn của phân tâm học, để hiểu một con người không chỉ cần quan sát những gì họ đang làm, mà còn phải đặt câu hỏi về những gì đang diễn ra phía sau hành vi đó. Tại sao một người lại sợ một điều tưởng như vô hại? Tại sao họ luôn lặp lại một kiểu quan hệ? Tại sao họ phản ứng mạnh với một tình huống nhất định? Có phải tất cả những điều đó đều bắt nguồn từ những gì họ nhận thức được? Những câu hỏi như vậy khiến phân tâm học trở thành một trong những trường phái có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử tâm lý học, dù nhiều quan điểm cụ thể của Freud ngày nay đã bị tranh luận, điều chỉnh hoặc không còn được xem là những kết luận khoa học vững chắc. Nhưng tâm lý học không dừng lại ở Freud. Một nhóm các nhà nghiên cứu khác cho rằng nếu tâm lý học muốn trở thành một ngành khoa học thực nghiệm thì cần tập trung vào những thứ có thể quan sát và đo lường được. Từ đó, chủ nghĩa hành vi phát triển mạnh mẽ. Thay vì cố gắng giải thích những quá trình bên trong khó quan sát, các nhà hành vi học tập trung nghiên cứu hành vi và cách môi trường tác động lên hành vi. Một hành vi có thể được hình thành như thế nào? Phần thưởng khiến hành vi được lặp lại ra sao? Hậu quả khiến một hành vi biến mất như thế nào? Con người và động vật học được những phản ứng mới bằng cách nào? Những câu hỏi này đưa tâm lý học đến gần hơn với thực nghiệm và góp phần hình thành nhiều nguyên lý vẫn được sử dụng trong giáo dục, huấn luyện, trị liệu và thiết kế hành vi ngày nay.

Tuy nhiên, nếu chỉ quan sát hành vi bên ngoài thì vẫn còn một vấn đề. Con người không chỉ phản ứng với thế giới. Chúng ta còn suy nghĩ về thế giới. Một sự kiện xảy ra với hai người có thể giống nhau, nhưng cách họ diễn giải nó lại hoàn toàn khác nhau. Một người thất bại có thể nghĩ rằng “mình chưa đủ giỏi và cần cố gắng hơn”, trong khi người khác lại nghĩ “mình là một kẻ thất bại”. Sự kiện giống nhau nhưng suy nghĩ khác nhau có thể dẫn đến cảm xúc và hành vi hoàn toàn khác nhau. Nhận thức vì thế trở thành một phần quan trọng của tâm lý học hiện đại. Các nhà tâm lý học nhận thức bắt đầu nghiên cứu cách con người tiếp nhận, lưu trữ và xử lý thông tin, từ trí nhớ, sự chú ý, ngôn ngữ cho đến tư duy, giải quyết vấn đề và ra quyết định. Con người không còn được nhìn đơn giản như một sinh vật chỉ phản ứng với kích thích từ môi trường, mà là một hệ thống liên tục tiếp nhận thông tin, diễn giải thông tin và sử dụng những diễn giải đó để hành động. Trong khi đó, trường phái Gestalt lại đặt sự chú ý vào cách con người tổ chức trải nghiệm. Con người không đơn giản nhìn thế giới như một tập hợp những mảnh thông tin rời rạc. Chúng ta có xu hướng tìm kiếm cấu trúc, mối quan hệ và ý nghĩa tổng thể. Điều này giúp giải thích nhiều hiện tượng trong nhận thức và sau này ảnh hưởng đến cả thiết kế, nghệ thuật và cách chúng ta tổ chức thông tin. Rồi một hướng tiếp cận khác đặt ra một câu hỏi gần như đối lập với cách nhìn bệnh lý hay xung đột tâm lý: nếu con người không chỉ là những vấn đề cần được giải thích, vậy con người có khả năng trở thành ai?

Tâm lý học nhân văn, với những cái tên như Abraham Maslow và Carl Rogers, nhấn mạnh vào nhu cầu, tự do lựa chọn, giá trị cá nhân, sự phát triển và khả năng hiện thực hóa tiềm năng của mỗi con người. Thay vì chỉ hỏi tại sao con người sợ hãi, đau khổ hoặc hành xử bất thường, trường phái này còn muốn biết điều gì giúp một con người phát triển, sống có ý nghĩa và trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình. Nhưng càng nghiên cứu, các nhà khoa học càng nhận ra rằng tâm lý không thể tách rời khỏi cơ thể. Chúng ta suy nghĩ bằng một bộ não. Chúng ta cảm nhận bằng một cơ thể. Giấc ngủ, hormone, hệ thần kinh, gene, chất dẫn truyền thần kinh và nhiều quá trình sinh học khác đều có thể ảnh hưởng đến tâm trạng, nhận thức và hành vi. Sự phát triển của khoa học thần kinh và công nghệ nghiên cứu não bộ vì thế mở ra một hướng tiếp cận mới, trong đó tâm lý được nghiên cứu cùng với những cơ chế sinh học đứng phía sau nó. Bên cạnh đó, tư duy tiến hóa cũng đặt ra một câu hỏi khác: tại sao con người lại có những đặc điểm tâm lý như hiện nay? Tại sao chúng ta có xu hướng tìm kiếm sự an toàn, xây dựng quan hệ, hợp tác, cạnh tranh, ghen tuông hay bảo vệ con cái? Một số nhà nghiên cứu tìm cách giải thích những đặc điểm đó dưới góc nhìn thích nghi và tiến hóa. Nhìn lại toàn bộ quá trình ấy, có thể thấy lịch sử tâm lý học không phải là câu chuyện về một trường phái xuất hiện rồi trường phái trước đó biến mất hoàn toàn. Đó giống như một cuộc đối thoại kéo dài hàng trăm năm. Mỗi trường phái đặt ra những câu hỏi khác nhau, sử dụng những phương pháp khác nhau và làm nổi bật những khía cạnh khác nhau của con người. Điều này cũng giải thích tại sao ngày nay chúng ta không thể đơn giản nói rằng “Freud đúng” hay “Skinner đúng”, hoặc “tâm lý học nhận thức đã thay thế hoàn toàn phân tâm học”. Tâm lý học hiện đại đã trở nên rộng lớn hơn rất nhiều. Nó nghiên cứu con người từ nhiều tầng khác nhau. Ở cấp độ sinh học, chúng ta có thể tìm hiểu não bộ, gene và hệ thần kinh. Ở cấp độ tâm lý, chúng ta nghiên cứu nhận thức, cảm xúc, động lực và nhân cách. Ở cấp độ xã hội, chúng ta nghiên cứu ảnh hưởng của gia đình, bạn bè, văn hóa và cộng đồng. Ở cấp độ phát triển, chúng ta tìm hiểu cách con người thay đổi từ thời thơ ấu đến tuổi trưởng thành và tuổi già.

Từ những nền tảng đó, tâm lý học lại tiếp tục phát triển thành rất nhiều lĩnh vực chuyên biệt như tâm lý học nhận thức, tâm lý học phát triển, tâm lý học xã hội, tâm lý học nhân cách, tâm lý học lâm sàng, tâm lý học giáo dục, tâm lý học tổ chức, tâm lý học sức khỏe, tâm lý học thần kinh và nhiều lĩnh vực khác. Vì thế, nếu chỉ tìm hiểu tâm lý học thông qua một vài nội dung phổ biến trên mạng xã hội, chúng ta rất dễ có một bức tranh méo mó về ngành này. Chúng ta có thể biết Freud nói về vô thức, biết Maslow nói về nhu cầu, biết MBTI chia con người thành những nhóm tính cách khác nhau hay biết một vài “hiệu ứng tâm lý” đang được chia sẻ rộng rãi, nhưng vẫn chưa thực sự hiểu tâm lý học là gì. Một điều đặc biệt quan trọng khi bước vào thế giới này là phải phân biệt giữa một trường phái, một lý thuyết, một mô hình, một phương pháp trị liệu và một công cụ đánh giá tâm lý. Chúng không phải là những thứ đồng nghĩa với nhau.

Phân tâm học là một hệ thống tư tưởng và thực hành rộng lớn. Hành vi học là một trường phái. Tâm lý học nhận thức là một hướng tiếp cận. CBT là một phương pháp trị liệu dựa trên các nguyên lý nhận thức và hành vi. Big Five là một mô hình nghiên cứu nhân cách. Lý thuyết gắn bó lại là một hệ thống lý thuyết giải thích cách các mối quan hệ gắn bó hình thành và ảnh hưởng đến con người. Trong khi đó, MBTI là một hệ thống phân loại kiểu tính cách rất phổ biến trong đời sống nhưng không nên được đặt ngang hàng với tất cả những mô hình tâm lý có nền tảng bằng chứng mạnh hơn. Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng nếu chúng ta muốn tìm hiểu tâm lý học một cách nghiêm túc thay vì chỉ tiêu thụ những nội dung “tâm lý” được đơn giản hóa trên Internet. Bởi một lý thuyết nổi tiếng không đồng nghĩa với việc mọi tuyên bố của nó đều đã được khoa học chứng minh. Một ý tưởng được rất nhiều người chia sẻ cũng không tự động trở thành sự thật. Một câu nói nghe có vẻ đúng với trải nghiệm cá nhân cũng không thể thay thế cho bằng chứng từ nghiên cứu. Đó sẽ là tinh thần của series này.

Trong những bài viết tiếp theo, chúng ta sẽ lần lượt quay trở lại từng trường phái, bắt đầu từ những nền móng của tâm lý học và đi qua những bước ngoặt quan trọng trong lịch sử phát triển của ngành. Chúng ta sẽ tìm hiểu Freud và phân tâm học, Jung và tâm lý học phân tích, Adler và tâm lý học cá nhân, Gestalt, hành vi học, tâm lý học nhận thức, tâm lý học nhân văn, các hướng tiếp cận sinh học và tiến hóa, rồi tiếp tục mở rộng sang những lý thuyết về nhân cách, cảm xúc, sự gắn bó, động lực, nhận thức, hành vi xã hội và nhiều chủ đề khác. Mỗi bài sẽ không chỉ hỏi một trường phái “nói gì”, mà còn đặt nó vào đúng bối cảnh lịch sử để hiểu tại sao nó ra đời, nó đã phản ứng với điều gì, những nhân vật nào đóng vai trò quan trọng, những nghiên cứu nào đã tạo nên ảnh hưởng của nó, nó đã đóng góp gì cho tâm lý học và quan trọng hơn cả, những điểm nào của nó vẫn còn giá trị và những điểm nào đã được khoa học hiện đại xem xét lại. Bởi mục tiêu của việc tìm hiểu tâm lý học không nên chỉ là biết thêm một vài thuật ngữ hay học cách “đọc vị” người khác. Có lẽ mục tiêu sâu hơn là hiểu tại sao chúng ta suy nghĩ như mình suy nghĩ, tại sao chúng ta cảm nhận như mình cảm nhận, tại sao chúng ta hành động như mình hành động và tại sao đôi khi chính chúng ta cũng không hiểu được bản thân mình. Tâm lý học, xét cho cùng, là một hành trình đi tìm lời giải cho một trong những đối tượng phức tạp nhất mà chúng ta từng biết. Đó chính là con người. Và nghịch lý thú vị nhất của hành trình ấy là người nghiên cứu cũng chính là đối tượng đang được nghiên cứu. Chúng ta dùng chính tâm trí của mình để tìm hiểu tâm trí. Có lẽ vì thế mà càng đi sâu vào tâm lý học, chúng ta càng nhận ra rằng câu hỏi “Con người là gì?” chưa bao giờ có một câu trả lời cuối cùng.

Series này sẽ bắt đầu từ những câu trả lời đầu tiên ấy, lần lượt đi qua từng trường phái, từng lý thuyết và từng cách nhìn về con người, để rồi cuối cùng quay trở lại với câu hỏi ban đầu: Tại sao chúng ta lại trở thành chính mình?

Những nhân vật quan trọng trong hành trình tìm hiểu tâm lý học

Khi tìm hiểu lịch sử tâm lý học, chúng ta sẽ liên tục bắt gặp những cái tên như Wilhelm Wundt, William James, Sigmund Freud, Carl Jung, Alfred Adler, Ivan Pavlov, John B. Watson, B. F. Skinner, Max Wertheimer, Abraham Maslow, Carl Rogers và nhiều nhà nghiên cứu khác. Mỗi người xuất hiện trong một giai đoạn khác nhau, theo đuổi những câu hỏi khác nhau và có những đóng góp khác nhau vào quá trình hình thành tâm lý học hiện đại.

Wilhelm Wundt (1832–1920) thường được nhắc đến như một trong những người đặt nền móng cho tâm lý học thực nghiệm. Năm 1879, ông thành lập phòng thí nghiệm tâm lý học tại Đại học Leipzig, Đức. Sự kiện này thường được xem là một dấu mốc quan trọng trong quá trình tâm lý học tách khỏi triết học để trở thành một lĩnh vực nghiên cứu thực nghiệm độc lập. Wundt đặc biệt quan tâm đến việc nghiên cứu trải nghiệm có ý thức bằng những phương pháp có kiểm soát.

Edward B. Titchener (1867–1927) là học trò của Wundt và là người có vai trò lớn trong việc phát triển cấu trúc luận tại Hoa Kỳ. Ông tìm cách phân tích trải nghiệm ý thức thành những thành phần cơ bản và sử dụng phương pháp nội quan có hệ thống để nghiên cứu chúng. Cấu trúc luận sau này suy giảm ảnh hưởng, nhưng nó giữ một vị trí quan trọng trong lịch sử hình thành tâm lý học.

William James (1842–1910) là một trong những nhân vật nổi bật của chức năng luận và thường được xem là một trong những người có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của tâm lý học tại Hoa Kỳ. Ông quan tâm đến việc tâm trí và ý thức giúp con người thích nghi với môi trường như thế nào. Tác phẩm The Principles of Psychology của ông xuất bản năm 1890 là một công trình có ảnh hưởng rất lớn trong lịch sử ngành.

Sigmund Freud (1856–1939) là bác sĩ thần kinh người Áo và là người sáng lập phân tâm học. Ông đưa các khái niệm như vô thức, xung đột tâm lý, cơ chế phòng vệ và ảnh hưởng của trải nghiệm thời thơ ấu vào trung tâm của một hệ thống lý thuyết về con người. Dù nhiều quan điểm của Freud ngày nay không còn được khoa học hiện đại chấp nhận nguyên trạng, ảnh hưởng của ông đối với tâm lý học, tâm thần học, văn học và văn hóa đại chúng vẫn rất lớn.

Carl Gustav Jung (1875–1961) ban đầu chịu ảnh hưởng từ Freud nhưng sau đó phát triển một hệ thống tư tưởng riêng gọi là tâm lý học phân tích. Jung đặc biệt nổi tiếng với các khái niệm như vô thức tập thể, nguyên mẫu và các kiểu hướng nội, hướng ngoại. Những ý tưởng của ông có ảnh hưởng mạnh đến văn hóa, nghệ thuật và cách con người nói về tính cách, mặc dù mức độ bằng chứng khoa học cho nhiều khái niệm của Jung khác nhau đáng kể.

Alfred Adler (1870–1937) cũng từng là một cộng sự quan trọng trong phong trào phân tâm học thời kỳ đầu trước khi phát triển hướng tiếp cận riêng gọi là tâm lý học cá nhân. Adler quan tâm đến cảm giác tự ti, nhu cầu vượt qua sự thiếu hụt, mục tiêu sống và vai trò của môi trường xã hội trong quá trình hình thành con người. Ông cũng nhấn mạnh rằng con người không thể được hiểu hoàn toàn nếu tách khỏi các mối quan hệ và bối cảnh xã hội.

Ivan Pavlov (1849–1936) là nhà sinh lý học người Nga, nổi tiếng với những nghiên cứu về phản xạ có điều kiện. Trong các thí nghiệm kinh điển, Pavlov phát hiện rằng một kích thích ban đầu không tạo ra phản ứng nhất định có thể, thông qua quá trình liên kết, trở thành tín hiệu dự báo cho phản ứng đó. Những nghiên cứu này trở thành nền tảng quan trọng cho việc hiểu quá trình điều kiện hóa và sau đó có ảnh hưởng lớn đến chủ nghĩa hành vi.

John B. Watson (1878–1958) là một trong những người có vai trò quan trọng trong việc đưa chủ nghĩa hành vi trở thành một phong trào lớn trong tâm lý học. Watson cho rằng tâm lý học nên tập trung nghiên cứu hành vi có thể quan sát và đo lường thay vì dựa quá nhiều vào những trải nghiệm chủ quan khó kiểm chứng. Quan điểm của ông góp phần tạo nên một bước ngoặt lớn trong lịch sử tâm lý học đầu thế kỷ XX.

B. F. Skinner (1904–1990) tiếp tục phát triển chủ nghĩa hành vi, đặc biệt thông qua nghiên cứu về điều kiện hóa vận hành. Ông nghiên cứu cách phần thưởng và hậu quả có thể làm tăng hoặc giảm khả năng một hành vi được lặp lại. Những nguyên lý từ công trình của Skinner vẫn có ảnh hưởng trong giáo dục, huấn luyện hành vi và nhiều phương pháp can thiệp tâm lý hiện nay.

Max Wertheimer (1880–1943), Wolfgang Köhler (1887–1967) và Kurt Koffka (1886–1941) là ba nhân vật quan trọng trong sự hình thành tâm lý học Gestalt. Họ phản đối cách tiếp cận quá chú trọng vào việc chia nhỏ trải nghiệm thành những thành phần riêng biệt và nhấn mạnh rằng con người thường nhận thức sự vật theo những cấu trúc và tổng thể có ý nghĩa. Những nghiên cứu của họ góp phần đặt nền móng cho việc nghiên cứu nhận thức và tri giác hiện đại.

Jean Piaget (1896–1980) là nhà tâm lý học người Thụy Sĩ nổi tiếng với nghiên cứu về sự phát triển nhận thức của trẻ em. Ông cho rằng cách trẻ em suy nghĩ không đơn giản chỉ là phiên bản kém hoàn thiện của người trưởng thành mà thay đổi về chất qua từng giai đoạn phát triển. Những công trình của Piaget có ảnh hưởng rất lớn đến tâm lý học phát triển và giáo dục.

Abraham Maslow (1908–1970) là một trong những nhân vật nổi bật của tâm lý học nhân văn. Ông nổi tiếng nhất với lý thuyết về hệ thống nhu cầu của con người và khái niệm tự hiện thực hóa. Maslow chuyển sự chú ý của tâm lý học sang một câu hỏi tích cực hơn: không chỉ điều gì khiến con người gặp vấn đề, mà còn điều gì giúp con người phát triển và đạt đến tiềm năng của mình.

Carl Rogers (1902–1987) cũng là một nhân vật trung tâm của tâm lý học nhân văn và là người phát triển liệu pháp lấy thân chủ làm trung tâm. Rogers nhấn mạnh tầm quan trọng của sự thấu cảm, tính chân thành và sự chấp nhận không phán xét trong quan hệ trị liệu. Ông cho rằng con người có khả năng phát triển khi được đặt trong một môi trường tâm lý phù hợp.

Ulric Neisser (1928–2012) là một trong những nhân vật quan trọng trong sự phát triển của tâm lý học nhận thức hiện đại. Cuốn sách Cognitive Psychology xuất bản năm 1967 của ông góp phần phổ biến tên gọi và cách tiếp cận của lĩnh vực này. Neisser quan tâm đến những quá trình như nhận thức, chú ý, trí nhớ và xử lý thông tin.

Aaron Beck (1921–2021) là một bác sĩ tâm thần người Mỹ và là một trong những người đặt nền móng cho liệu pháp nhận thức, sau này trở thành một phần quan trọng của liệu pháp nhận thức – hành vi, thường được gọi là CBT. Ông nghiên cứu mối quan hệ giữa suy nghĩ, cảm xúc và hành vi, đặc biệt trong trầm cảm và nhiều vấn đề tâm lý khác.

Albert Bandura (1925–2021) nổi tiếng với lý thuyết học tập xã hội và sau này là lý thuyết nhận thức xã hội. Bandura chỉ ra rằng con người không chỉ học thông qua phần thưởng và hình phạt trực tiếp mà còn có thể học bằng cách quan sát người khác. Khái niệm self-efficacy, thường được dịch là niềm tin vào năng lực bản thân, cũng là một đóng góp nổi tiếng của ông.

John Bowlby (1907–1990) là bác sĩ tâm thần và nhà phân tâm học người Anh, người đặt nền móng cho lý thuyết gắn bó. Ông đặc biệt quan tâm đến mối quan hệ giữa trẻ em và người chăm sóc, đồng thời cho rằng chất lượng của những mối quan hệ gắn bó đầu đời có thể có ảnh hưởng quan trọng đến sự phát triển tâm lý sau này.

Mary Ainsworth (1913–1999) tiếp tục phát triển nghiên cứu về sự gắn bó và nổi tiếng với nghiên cứu được gọi là Strange Situation. Công trình của bà giúp các nhà nghiên cứu quan sát và phân loại những kiểu gắn bó khác nhau ở trẻ nhỏ, từ đó góp phần đưa lý thuyết gắn bó trở thành một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong tâm lý học phát triển.

David Buss (sinh năm 1953) là một trong những nhà nghiên cứu nổi tiếng trong lĩnh vực tâm lý học tiến hóa. Ông nghiên cứu nhiều chủ đề liên quan đến lựa chọn bạn đời, quan hệ giữa nam và nữ, ghen tuông và các hành vi xã hội dưới góc nhìn tiến hóa. Những nghiên cứu của ông cũng là ví dụ cho cách tâm lý học hiện đại sử dụng các giả thuyết tiến hóa để đặt câu hỏi về hành vi con người.

Những cái tên trên chỉ là một phần rất nhỏ trong lịch sử tâm lý học. Đằng sau mỗi người là một hệ thống tư tưởng, một bối cảnh lịch sử và một mạng lưới các nhà nghiên cứu đã tiếp tục phát triển, phản biện hoặc thay đổi những ý tưởng trước đó.

Điều quan trọng là không nên nhìn lịch sử tâm lý học như một danh sách những “người nổi tiếng”. Giá trị của việc tìm hiểu họ nằm ở việc hiểu được họ đã đặt câu hỏi gì, họ đã nhìn con người theo cách nào, họ đã sử dụng phương pháp nào để tìm câu trả lời và những câu trả lời đó còn đứng vững đến đâu trước bằng chứng khoa học hiện nay.

Đó cũng sẽ là cách chúng ta tiếp cận từng nhân vật trong những bài viết tiếp theo của series này. Thay vì chỉ kể rằng Freud nói về vô thức, Skinner nói về hành vi hay Maslow nói về nhu cầu, chúng ta sẽ quay trở lại bối cảnh mà những ý tưởng đó ra đời, tìm hiểu chúng một cách có hệ thống và quan trọng nhất là xem xét chúng dưới ánh sáng của những nghiên cứu sau này.