Bản đồ tư tưởng về con người: Từ Khắc kỷ, Hư vô đến tâm lý học hiện đại

Có một thời điểm khi bắt đầu tìm hiểu về tâm lý và con người, chúng ta rất dễ rơi vào cảm giác choáng ngợp. Hôm nay chúng ta bắt gặp chủ nghĩa Khắc kỷ, ngày mai lại đọc về chủ nghĩa Hư vô, chủ nghĩa Phi lý, chủ nghĩa Hiện sinh, chủ nghĩa Khoái lạc, chủ nghĩa Vị kỷ, chủ nghĩa Vị tha, chủ nghĩa Khuyển nho hay chủ nghĩa Hoài nghi. Đi sâu thêm một chút, chúng ta lại gặp Freud, Jung, Adler, Maslow, Skinner, Pavlov, Gestalt, tâm lý học nhận thức, tâm lý học hành vi. Rồi tiếp tục đọc về suy nghĩ xâm nhập, rumination, hiệu ứng người ngoài cuộc, thiên kiến xác nhận, sự bất hòa nhận thức, lý thuyết gắn bó, bản năng hướng về cái chết hay “tồn tại hướng về cái chết”.

Tất cả những thuật ngữ ấy đều nói về con người theo một cách nào đó, nhưng chúng không phải là những thứ cùng loại. Có cái là trường phái triết học, có cái là thế giới quan, có cái là quan điểm đạo đức, có cái là triết lý sống, có cái là lý thuyết tâm lý học, có cái là hiện tượng tâm lý, có cái là cơ chế nhận thức, có cái lại là một khái niệm triết học dùng để suy nghĩ về sự tồn tại. Nếu không phân biệt những tầng này, chúng ta rất dễ biến toàn bộ lịch sử tư tưởng của nhân loại thành một danh sách dài những “chủ nghĩa” mà càng đọc càng rối. Nhưng nếu đặt chúng vào đúng vị trí, chúng ta sẽ nhận ra rằng phía sau tất cả những cái tên đó thực ra chỉ là một số câu hỏi rất lớn mà con người đã đặt ra cho chính mình từ hàng nghìn năm nay.

Tôi là ai? Tôi nên sống như thế nào? Điều gì làm nên một cuộc đời tốt đẹp? Hạnh phúc thực sự là gì? Con người có tự do hay mọi thứ đã được quyết định bởi những nguyên nhân trước đó? Tại sao chúng ta đau khổ? Cuộc sống có ý nghĩa không? Con người vốn tốt hay xấu? Tại sao chúng ta lại suy nghĩ, cảm nhận và hành động như vậy? Những gì xảy ra trong quá khứ ảnh hưởng đến chúng ta đến đâu? Não bộ và cơ thể đóng vai trò gì trong tâm lý? Và cuối cùng, nếu không có một câu trả lời tuyệt đối, chúng ta phải sống thế nào? Chính những câu hỏi đó tạo nên một mạng lưới tư tưởng khổng lồ mà ngày nay chúng ta có thể tiếp cận thông qua triết học, tâm lý học, khoa học thần kinh, xã hội học và nhiều lĩnh vực khác.

Trước khi có tâm lý học, con người đã suy nghĩ về tâm trí như thế nào?

Tâm lý học với tư cách một ngành khoa học tương đối trẻ. Trước khi có các phòng thí nghiệm tâm lý học, con người đã suy nghĩ về tâm trí, cảm xúc, đạo đức, hạnh phúc và bản chất con người trong triết học và tôn giáo. Các triết gia Hy Lạp cổ đại đã đặt ra những câu hỏi mà ngày nay vẫn còn nguyên giá trị. Socrates quan tâm đến việc con người phải sống như thế nào và thế nào là một cuộc đời tốt đẹp. Plato suy nghĩ về bản chất của tri thức, linh hồn và thực tại. Aristotle nghiên cứu con người, đạo đức, cảm xúc và một cuộc sống tốt đẹp dưới nhiều góc độ khác nhau. Từ những cuộc tranh luận đó, nhiều trường phái triết học ra đời. Điều quan trọng cần hiểu là các trường phái này không phải những “lý thuyết tâm lý” theo nghĩa hiện đại. Chúng chủ yếu là những cách con người suy nghĩ về thực tại, tri thức, đạo đức và cách sống. Tuy nhiên, chúng có ảnh hưởng rất lớn đến cách chúng ta hiểu con người và sau này gián tiếp ảnh hưởng đến sự phát triển của tâm lý học.

Khi câu hỏi chuyển từ “nên sống thế nào?” sang “con người thực sự hoạt động ra sao”

Một trong những bước ngoặt quan trọng xảy ra khi con người bắt đầu muốn nghiên cứu tâm trí bằng phương pháp thực nghiệm. Đến cuối thế kỷ XIX, Wilhelm Wundt đã góp phần đặt nền móng cho tâm lý học thực nghiệm và năm 1879 ông thành lập phòng thí nghiệm tâm lý học tại Leipzig. Đây thường được xem là một dấu mốc quan trọng trong quá trình tâm lý học tách khỏi triết học để trở thành một lĩnh vực nghiên cứu độc lập. Từ đây, tâm lý học bắt đầu phát triển thành nhiều trường phái khác nhau. Cấu trúc luận muốn tìm hiểu ý thức được cấu tạo từ những thành phần nào. Chức năng luận quan tâm đến vai trò của tâm trí và hành vi trong quá trình thích nghi. Phân tâm học của Sigmund Freud tập trung vào vô thức, xung đột nội tâm và ảnh hưởng của những trải nghiệm đầu đời. Gestalt nghiên cứu cách con người tổ chức và nhận thức thế giới như những cấu trúc tổng thể. Chủ nghĩa hành vi chuyển sự chú ý sang những hành vi có thể quan sát và đo lường. Tâm lý học nhận thức nghiên cứu cách con người tiếp nhận, xử lý và lưu trữ thông tin. Tâm lý học nhân văn quan tâm đến tự do, nhu cầu, giá trị và khả năng phát triển của con người. Các hướng tiếp cận sinh học và thần kinh lại tìm hiểu mối quan hệ giữa não bộ, cơ thể và hành vi. Nhìn theo cách này, lịch sử tâm lý học không phải là câu chuyện về việc một trường phái đúng rồi trường phái khác sai. Đó là quá trình các nhà nghiên cứu đặt những câu hỏi khác nhau về cùng một đối tượng phức tạp: con người.

Vậy Khắc kỷ, Hư vô, Phi lý và Hiện sinh nằm ở đâu?

Đây chính là phần dễ gây nhầm lẫn nhất. Chủ nghĩa Khắc kỷ không phải một trường phái tâm lý học. Nó là một trường phái triết học Hy Lạp – La Mã cổ đại, tập trung vào cách con người sống một cuộc đời tốt đẹp bằng cách rèn luyện phán đoán, phẩm chất đạo đức và thái độ đối với những điều nằm ngoài khả năng kiểm soát. Epictetus, Seneca và Marcus Aurelius là những nhân vật tiêu biểu. Điều khiến Khắc kỷ đặc biệt gần gũi với tâm lý học hiện đại là nó dành rất nhiều sự chú ý đến cách chúng ta diễn giải sự việc và phản ứng trước sự việc. Một sự kiện xảy ra không nhất thiết trực tiếp quyết định trạng thái tinh thần của chúng ta; cách chúng ta đánh giá sự kiện đó cũng đóng một vai trò quan trọng. Tuy nhiên, không nên vì thế mà biến Khắc kỷ thành một “liệu pháp tâm lý cổ đại” theo nghĩa đơn giản. Khắc kỷ trước hết là một hệ thống triết học và đạo đức.

Chủ nghĩa Khoái lạc cũng thuộc lĩnh vực triết học về đời sống tốt đẹp. Nó đặt khoái lạc hoặc sự vắng mặt của đau khổ vào vị trí quan trọng trong đời sống con người. Nhưng ngay cả ở đây cũng có nhiều cách hiểu khác nhau. Epicurus chẳng hạn không đơn giản khuyên con người chạy theo mọi thú vui. Ông đề cao những niềm vui giản dị, tình bạn và sự bình an. Nếu Khắc kỷ và Khoái lạc chủ yếu hỏi “Một cuộc đời tốt đẹp là gì?”, thì Hiện sinh, Hư vô và Phi lý lại tiến gần hơn đến câu hỏi “Cuộc đời có ý nghĩa gì?”. Chủ nghĩa Hiện sinh là một truyền thống tư tưởng rộng lớn, thường gắn với những câu hỏi về tự do, lựa chọn, trách nhiệm, lo âu, tính cá nhân và sự tồn tại. Jean-Paul Sartre, Søren Kierkegaard và Friedrich Nietzsche thường được nhắc đến khi nghiên cứu dòng tư tưởng này, dù không phải tất cả họ đều tự nhận mình là “nhà hiện sinh” theo cùng một nghĩa. Chủ nghĩa Hư vô lại đặt ra vấn đề về sự tồn tại của ý nghĩa, giá trị hoặc mục đích khách quan. Tuy nhiên, hư vô không đơn giản có nghĩa là “cuộc đời vô nghĩa nên chẳng có gì đáng quan tâm”. Đây là một khái niệm triết học phức tạp và có nhiều cách diễn giải khác nhau. Còn Phi lý, đặc biệt gắn với Albert Camus, tập trung vào sự căng thẳng giữa nhu cầu của con người muốn tìm kiếm ý nghĩa và một thế giới dường như không cung cấp sẵn câu trả lời cuối cùng. Camus không đơn giản nói rằng con người phải tuyệt vọng trước sự vô nghĩa. Trái lại, ông đặt ra câu hỏi con người có thể sống như thế nào khi nhận thức được sự phi lý đó. Vì vậy, Hiện sinh, Hư vô và Phi lý có quan hệ với nhau nhưng không phải là ba từ đồng nghĩa.

“Tồn tại hướng về cái chết” là gì?

Một khái niệm khác mà chúng ta có thể gặp khi đi sâu vào những câu hỏi về tồn tại là “Being-toward-death”, thường được dịch là “tồn tại hướng về cái chết”, gắn với triết gia Martin Heidegger trong tác phẩm Being and Time. Đây không phải là một thuật ngữ tâm lý học nói về mong muốn chết. Heidegger quan tâm đến một vấn đề sâu hơn: con người là một hữu thể biết rằng sự tồn tại của mình có giới hạn. Cái chết không chỉ là một sự kiện xảy ra vào cuối cuộc đời, mà ý thức về tính hữu hạn của đời sống có thể ảnh hưởng đến cách con người hiểu chính sự tồn tại của mình. Khi nhận thức rằng thời gian của mình là hữu hạn, con người buộc phải đối diện với câu hỏi mình đang sống như thế nào, những lựa chọn của mình có thực sự là lựa chọn của mình hay chỉ là sự chạy theo những chuẩn mực có sẵn, và mình đang sử dụng khoảng thời gian hữu hạn đó ra sao. Chỉ một khái niệm này thôi cũng cho thấy sự khác biệt rất lớn giữa triết học về sự tồn tại và tâm lý học lâm sàng. Cùng nói về “cái chết”, nhưng hai lĩnh vực có thể đang đặt những câu hỏi hoàn toàn khác nhau.

Còn “suy nghĩ cưỡng chế”, “overthinking”, “rumination” và những hiện tượng tương tự thuộc đâu?

Khi bước từ triết học sang tâm lý học, chúng ta bắt đầu gặp một loại khái niệm hoàn toàn khác. “Suy nghĩ cưỡng chế”, nếu dùng để chỉ những suy nghĩ lặp đi lặp lại, không mong muốn và khó kiểm soát, có thể liên quan đến những khái niệm như suy nghĩ xâm nhập hoặc ám ảnh trong một số bối cảnh tâm lý học lâm sàng. Nó không phải một “chủ nghĩa”. Tương tự, rumination thường được dùng để chỉ việc một người lặp đi lặp lại những suy nghĩ về một vấn đề, đặc biệt là những trải nghiệm tiêu cực, mà không nhất thiết dẫn đến giải pháp hiệu quả. Overthinking lại là một thuật ngữ phổ biến trong đời sống và truyền thông hơn là một chẩn đoán tâm lý chính thức. Nó thường được sử dụng để mô tả trạng thái suy nghĩ quá mức hoặc suy nghĩ lặp đi lặp lại. Những khái niệm này thuộc tầng hiện tượng và quá trình tâm lý, chứ không thuộc tầng “chủ nghĩa”. Đây là sự phân biệt rất quan trọng nếu muốn nghiên cứu nghiêm túc.

Vậy “hiệu ứng cầu trượt” nằm ở đâu?

Cụm từ “hiệu ứng cầu trượt” lại càng cần thận trọng hơn. Đây không phải là một thuật ngữ chuẩn duy nhất trong tâm lý học. Trên Internet, nó có thể được dùng như một cách diễn đạt cho quá trình một suy nghĩ kéo theo một suy nghĩ khác, rồi cảm xúc ngày càng mạnh lên và hình thành một vòng xoáy nhận thức. Nếu dùng theo nghĩa đó, nó có thể liên quan đến những hiện tượng như rumination, vòng lặp suy nghĩ tiêu cực hoặc một số cơ chế nhận thức khác. Nhưng khi gặp một thuật ngữ như vậy, chúng ta không nên mặc định rằng nó là một “hiệu ứng tâm lý” đã được khoa học xác lập. Cần kiểm tra nguồn gốc, định nghĩa và bằng chứng của nó. Đây cũng sẽ là một nguyên tắc quan trọng của series: không phải thuật ngữ nào nghe có vẻ khoa học cũng thực sự là một khái niệm khoa học chính thức.

Một bản đồ đơn giản để không bị lạc

Nếu muốn đặt tất cả những gì chúng ta vừa nói vào một hệ thống, có thể hình dung thế giới tư tưởng về con người thành nhiều tầng.

Tầng Câu hỏi trung tâm Ví dụ
Siêu hình học Thực tại là gì? Duy vật, Duy tâm, Nhị nguyên
Nhận thức luận Con người có thể biết gì? Duy lý, Kinh nghiệm luận, Hoài nghi
Đạo đức học Con người nên hành động thế nào? Vị kỷ, Vị tha, Vị lợi, Bổn phận luận, Đức hạnh
Triết lý sống Một cuộc đời tốt đẹp là gì? Khắc kỷ, Khoái lạc, Eudaimonia
Triết học tồn tại Con người tồn tại như thế nào? Hiện sinh, Hư vô, Phi lý
Quan niệm về cuộc đời Cuộc đời được nhìn nhận ra sao? Lạc quan, Bi quan
Triết học xã hội - chính trị Con người nên sống cùng nhau thế nào? Tự do, Bảo thủ, Xã hội chủ nghĩa, Vô chính phủ
Tâm lý học Tâm trí và hành vi hoạt động thế nào? Phân tâm học, Hành vi học, Nhận thức, Gestalt, Nhân văn
Tâm lý học xã hội Con người ảnh hưởng lẫn nhau ra sao? Tuân thủ, phục tùng, hiệu ứng người ngoài cuộc, groupthink
Tâm lý học nhân cách Vì sao con người khác nhau? Big Five và các mô hình nhân cách
Hiện tượng tâm lý Điều gì đang xảy ra trong tâm trí? Suy nghĩ xâm nhập, rumination, bất hòa nhận thức
Cơ chế tâm lý Những quá trình nào tạo ra hành vi? Điều kiện hóa, cơ chế phòng vệ, thiên kiến nhận thức
Trị liệu tâm lý Có thể thay đổi suy nghĩ và hành vi thế nào? CBT, ACT, DBT
Khoa học thần kinh Não và cơ thể liên quan thế nào đến tâm trí? Thần kinh học, khoa học nhận thức, tâm lý học thần kinh

Đây không phải một hệ thống phân loại tuyệt đối. Một số khái niệm có thể nằm ở nhiều tầng cùng lúc, và ranh giới giữa các lĩnh vực không phải lúc nào cũng rõ ràng. Nhưng nó giúp chúng ta có một “bản đồ” ban đầu để biết mình đang đứng ở đâu.

Điều quan trọng nhất: đừng cố tìm một “chủ nghĩa đúng”

Khi bắt đầu đọc nhiều trường phái, một cám dỗ rất tự nhiên xuất hiện: chúng ta muốn tìm một trường phái đúng nhất. Có phải Khắc kỷ đúng hơn Khoái lạc? Có phải Hư vô đúng hơn Hiện sinh? Freud đúng hay Skinner đúng? Con người bị điều khiển bởi vô thức hay bởi môi trường? Hay tất cả chỉ là cách diễn giải khác nhau? Nhưng tâm lý học và triết học không đơn giản giống như một cuộc thi trong đó cuối cùng chỉ còn một người chiến thắng. Một trường phái có thể giúp chúng ta nhìn thấy một khía cạnh mà trường phái khác bỏ qua. Một lý thuyết có thể giải thích tốt một số hiện tượng nhưng không giải thích được tất cả. Một quan điểm triết học có thể không phải là một giả thuyết khoa học để chúng ta đem vào phòng thí nghiệm kiểm chứng theo cùng cách. Điều quan trọng hơn là hiểu mỗi hệ thống đang đặt câu hỏi gì, dựa trên những giả định nào, sử dụng phương pháp nào và giới hạn của nó nằm ở đâu. Đặc biệt, cần phân biệt giữa “một tư tưởng có giá trị triết học” và “một tuyên bố đã được khoa học chứng minh”. Một triết lý sống có thể giúp con người suy nghĩ sâu sắc hơn về cuộc đời mà không cần phải là một lý thuyết khoa học. Ngược lại, một phát hiện tâm lý có thể được hỗ trợ mạnh bởi dữ liệu nhưng không nhất thiết trả lời được câu hỏi “tôi nên sống như thế nào?”. Hai loại câu hỏi đó không giống nhau.

Series này sẽ không chỉ nói về “chủ nghĩa”

Nếu chỉ đặt tên series là “Các chủ nghĩa tâm lý”, chúng ta sẽ vô tình thu hẹp một thế giới rất rộng vào một khái niệm không chính xác. Một cách tiếp cận phù hợp hơn là xem đây như một hành trình tìm hiểu con người từ nhiều góc độ. Chúng ta sẽ bắt đầu từ những câu hỏi nền tảng của triết học: con người là gì, thực tại là gì, tri thức là gì, thế nào là tốt và xấu, thế nào là một cuộc đời đáng sống. Sau đó chúng ta sẽ đi qua những triết lý sống và những cách nhìn về tồn tại như Khắc kỷ, Khoái lạc, Khuyển nho, Hoài nghi, Hiện sinh, Hư vô, Phi lý, Lạc quan và Bi quan. Từ đó, chúng ta bước sang lịch sử tâm lý học để tìm hiểu cách con người bắt đầu nghiên cứu tâm trí bằng phương pháp khoa học, từ cấu trúc luận, chức năng luận, phân tâm học, Gestalt, hành vi học đến tâm lý học nhận thức, nhân văn, sinh học và tiến hóa. Sau khi hiểu các trường phái lớn, chúng ta có thể đi sâu hơn vào những hiện tượng cụ thể đang diễn ra trong tâm trí và đời sống con người: ký ức, cảm xúc, lo âu, suy nghĩ xâm nhập, rumination, thiên kiến nhận thức, bất hòa nhận thức, động lực, thói quen, sự trì hoãn, nhu cầu được công nhận, cô đơn, tình yêu, sự gắn bó, ghen tuông, lòng tự trọng và vô số hiện tượng khác. Cuối cùng, chúng ta sẽ quay trở lại với những câu hỏi ban đầu nhưng ở một góc nhìn rộng hơn.

Con người nên sống như thế nào?

Hạnh phúc có phải là mục tiêu cuối cùng không?

Chúng ta có thực sự tự do không?

Có phải tất cả hành vi đều có nguyên nhân?

Nếu cuộc đời không có một ý nghĩa được trao sẵn thì chúng ta có thể tự tạo ra ý nghĩa cho mình không?

Chúng ta có thể thay đổi bản thân đến mức nào?

Và liệu hiểu chính mình có thực sự giúp chúng ta sống tốt hơn không?

Có lẽ sẽ không có một trường phái duy nhất trả lời được tất cả những câu hỏi ấy. Khắc kỷ cho chúng ta một cách nhìn về những gì nằm trong và ngoài khả năng kiểm soát. Hiện sinh buộc chúng ta đối diện với tự do và trách nhiệm. Hư vô đặt câu hỏi về những giá trị mà chúng ta thường mặc nhiên chấp nhận. Phi lý buộc chúng ta nhìn vào khoảng cách giữa nhu cầu tìm kiếm ý nghĩa và sự im lặng của thế giới. Tâm lý học giúp chúng ta nghiên cứu cách tâm trí và hành vi thực sự vận hành. Khoa học thần kinh đưa chúng ta xuống sâu hơn, đến những cơ chế sinh học của não và cơ thể. Không có chiếc kính nào cho chúng ta nhìn thấy toàn bộ con người. Nhưng càng có nhiều chiếc kính, chúng ta càng nhìn thấy nhiều hơn.

Và đó chính là tinh thần của series này: không vội tin, không vội bác bỏ, không biến một trường phái thành chân lý tuyệt đối, mà lần lượt tìm hiểu con người qua những hệ thống tư tưởng, lý thuyết và bằng chứng khác nhau. Bởi có lẽ điều thú vị nhất của tâm lý học và triết học không nằm ở việc chúng cho chúng ta một đáp án cuối cùng. Nó nằm ở việc chúng khiến chúng ta đặt lại những câu hỏi mà mình tưởng rằng đã có câu trả lời. Tôi là ai? Tại sao tôi lại trở thành con người hiện tại? Tại sao tôi suy nghĩ như vậy? Tại sao tôi yêu, sợ hãi, tức giận, đau khổ và hy vọng? Tôi có thực sự tự do không? Tôi đang sống theo lựa chọn của mình hay theo những điều người khác đã định nghĩa cho tôi? Và nếu một ngày tất cả chúng ta đều phải đối diện với giới hạn cuối cùng của sự tồn tại, thì điều gì khiến khoảng thời gian từ lúc sinh ra đến lúc chết trở thành một cuộc đời có ý nghĩa? Có lẽ hành trình tìm hiểu con người bắt đầu từ những câu hỏi như thế. Và cũng từ đó, chúng ta bắt đầu bước vào thế giới rộng lớn của những tư tưởng, trường phái, lý thuyết và hiện tượng đã được con người xây dựng trong hàng nghìn năm để cố gắng hiểu chính mình.